بەخێربێن بۆ پێگەی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم)
لە ژيانى پێغەمبەر (ﷺ) فيربووم : سەركردەى لێهاتوو شوێن كەوتوو بەرهەم ناهێنێت ، بەڵكو سەركردەى وەك خۆى دروست دەكات .
چه‌ند وته‌یه‌كی جوان: 1ـ ئارامی‌ عیباده‌تێكه‌ به‌بێ‌ زه‌حمه‌ت ، هه‌یبه‌تيكه‌ به‌بێ‌ قودره‌ت ، قه‌ڵایه‌كه‌ به‌بێ قه‌ڵغان ، سه‌ركه‌وتنێكه‌ به‌بێ‌ چه‌ك. 2ـ ماڵێك كه‌ هیچ كات وێران نابێت عه‌داله‌ته‌. 3ـ نه‌خۆشیه‌ك ده‌رمانی‌ نییه‌ بێ ئه‌قڵیه.‌ 4ـ شیرینیه‌ك دوایی‌ ده‌گۆرێت به‌ تاڵی‌ هه‌واو ئاره‌زوویه‌. ‌5ـ تاڵیه‌ك دوایی‌ ده‌گۆريت به‌شیرینی‌ صه‌بر و ئارام گرتنه‌. 6ـ ئه‌گه‌ر پشووی‌ لاشه‌ به‌كه‌می‌ خۆراكه‌ ئه‌وا پشووی‌ دڵ و ده‌روونیش به‌كه‌می‌ گوناهه.‌
پێویسته‌ هه‌میشه‌ له‌ بیرمان بێت كه‌ تاوه‌كو زستان ساردو سه‌ختتر بێت ئه‌وا به‌هاری رازاوه‌ترو جوانتر دێته‌ پىش چاو.
علی كوری به‌بو تالیب (ره‌زای خوای لى بێت) ده‌فه‌رموێت: دونیا وه‌كو مار وایه‌، رواڵه‌تی بریقه‌داره‌و ناخی هه‌ڵگری ژه‌هرێكی ترسناكه‌، ئه‌وه‌ی لێی نزیك ده‌بێته‌وه‌ گه‌مژه‌یه‌و ناحاڵیه‌، ئه‌وه‌ی لێی دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌ خاوه‌نی ژیریه‌.
ژیانی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم)
 دابڕانى وەحى و چۆنیەتى حیکمەت و ماوەکەى :
23/08/2019
بینین: 58

أ‌) چۆنیەتى بچڕانى وەحى : 
بوخاری دەربارەى بچڕانى وەحى ، گوتوویەتى : (وَفَتَرَ الْوَحْيُ فَتْرَةً حَتَّى حَزِنَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِيمَا بَلَغَنَا حُزْنًا غَدَا مِنْهُ مِرَارًا كَيْ يَتَرَدَّى مِنْ رُءُوسِ شَوَاهِقِ الْجِبَالِ ، فَكُلَّمَا أَوْفَى بِذِرْوَةِ جَبَلٍ لِكَيْ يُلْقِيَ مِنْهُ نَفْسَهُ تَبَدَّى لَهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ حَقًّا ، فَيَسْكُنُ لِذَلِكَ جَأْشُهُ ، وَتَقِرُّ نَفْسُهُ ، فَيَرْجِعُ ؛ فَإِذَا طَالَتْ عَلَيْهِ فَتْرَةُ الْوَحْيِ غَدَا لِمِثْلِ ذَلِكَ ، فَإِذَا أَوْفَى بِذِرْوَةِ جَبَلٍ تَبَدَّى لَهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ)(١) ، بوخاریی دەڵێ : پێم گەیشتووە ، کە (وحي) بۆ ماوەیەک بچڕا پێغەمبەر ﷺ زۆر دڵتەنگ بوو ، دڵ تەنگ بونەکەى بەڕادەیەک بوو کە چەند جارێک دەچوو بۆ سەر لوتکەى چیا بەرزەکان بۆ ئەوەى خۆى هەڵداتە خوارێ ، وە هەر جارێک کە دەچوو بۆسەر لووتکەى شاخەکان (جبریل) خۆى پیشان دەداو دەیگوت : ئەى موحەممەد بێگومان تۆ پێغەمبەرى خواى ، پێغەمبەریش دڵی ئاسوودە دەبوو و ، دەروونى ئارامى دەگرت و دەگەڕایەوە ، کە وەحى بچڕانەکەى درێژەى دەبوو دیسان دەچوو بۆ سەر لوتکەى چیا بەرزەکان بۆ ئەوەى خۆى هەڵبداتە خوارێ ، بەڵام دیسان (جبریل) لێی دەردەکەوت و پێی دەگوت ، کە بە تەئکید تۆ پێغەمبەرى خواى ، ئەویش دەگەڕایەوە ، (مەبەست لە بچڕانى وەحی دواکەوتنى وەحى بووە ، بۆ ماوەیەکى کەم )(٢).
ب‌) حیکمەتى بچــــــــــــڕانى وەحـــــــــی : 
(ابن الحجر العسقلاني) گوتوویەتى (وفتور الوحي عبارة عن تأخره مدة من الزمان وكان ذلك ليذهب ماكان  ﷺ وجده من الروع وليحصل له التشوق إلى العودِ)(٣)، (ابن الحجر العسقلاني) ى کە زانایەکى گەورەیە لە زانا فەرموودە ناسەکان دەڵێ: (بچڕانى وەحى بریتیە لە دواکەوتنى بۆ ماوەیەک ، ئەوەش بۆ ئەوە بوو ،کە ئەو ترسەى بۆ پێغەمبەر ﷺ دروست بووە لێی لابچێ ، وە لەلایەکى دیکەشەوە بۆ ئەوەى تامەزرۆیی زیاترى هەبێ بۆ وەرگرتنى وەحى ) ، چونکە لە کاتێکدا کە وەحى بۆ پێغەمبەر ﷺ دەهاتەخوارێ زۆر قورس بوو لەسەرى ، لەو بارەوە دایکمان (عائیشە) – خوا لێی ڕازى بێ- وەک بوخاریی بۆمان دەگێڕێتەوە گوتوویەتى : (لە ڕۆژى زۆر ساردە زستاندا کە پێغەمبەروەحى بۆ هاتبا دڵۆپى عارەقى دەردەکرد و بە دەم وچاوى موبارەکیدا دەهاتە خوارێ )(٤) ، هەروەها (زید بن ثابت) لەو بارەوە گوتوویەتى : (جارێکیان ڕانى موبارەکى پێغەمبەر ﷺ لەسەر ڕانم بوو کە وەحى بۆ هات ئەوەندە قورسایی خستە سەر ڕانم خەریک بوو ڕانم وورد بێ )(٥) ، هەروەها دەگێڕنەوە جارى وا هەبووە پێغەمبەر ﷺ لەسەر حوشتى بووە کە وەحى بۆ هاتووە ، حوشترەکەى پێی بە عەرزیدا چۆتە خوارێ  ، چونکە پێغەمبەر ﷺ  کەوتۆتە حاڵتێکى سەختەوە تاکو وەحیەکەى وەرگرتووە .
ج‌) ماوەى بچــڕانى وەحــــــــــــــــــی : 
پێغەمبەر ﷺ دەفەرموێ : {   جاورت بحراء  فلما قضيت جواري هبطت ، فنوديت فنظرت عن يميني فلم أر شيئا ، ونظرت عن شمالي فلم أر شيئا ، ونظرت أمامي فلم أرَ شيئاً ، ونظرت عن خلفي فلم أر شيئا ، فرفعت رأسي فرأيت شيئا ، فأتيت خديجة ، فقلت : دثروني ، وصبوا علي ماء باردا ،قال فدثروني وصبوا عليّ ماءً بارداً ،  فنزلت : يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ (١) قُمْ فَأَنْذِرْ (٢) وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ (٣) وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ (٤) وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ (٥) وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ (٦) وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ (٧)  المدثر ،  ثم تتابع الوحی }  رواه البخاري(٦)، واتە : ماوەیەک لە خەڵوەدا بووم – کە مەبەستى لە مانگى ڕەمەزانە – کاتێک خەڵوەکەم تەواو کرد لە شاخ چوومە خوار ، بانگ کرام ، تەماشاى لاى ڕاستم کرد هیچم نەبینى تەماشاى لاى چەپم کرد هیچم نەبینى تەماشاى پێش خۆم کرد هیچم نەبینى ، تەماشاى پشت خۆم کرد هیچم نەبینى ، سەرم بەرز کردەوە شتێکم بینى ، {لە ڕیوایەتێکى دیکەى بوخاریدا هاتوە بە ژمارە (٤٩٢٤) ، ئەو فریشتەیەم بینى ، کەلە غارى (حراء) بۆ یەکەم جار هاتبوو بۆ لام ( فإذا الملك جاءني بحراء)، کەلەسەر کورسیەک دانیشتبوو لە نێوان ئاسمان و زەوى ، زۆر لێی ترسام تاکو کەوتم } دوایی چومەوە بۆ ماڵێ و بە خەدیجەم گوت : دامپۆشن و ئاوى ساردم پێدا بکەن و ،ئاوى ساردیان پێدا کردم و پاشان دایان پۆشیم ، پاشان ئەو ئایەتانە هاتنە خوار : ( ئەى ئەو کەسەى خۆت لە نوێنى وەرپێچاوە ، هەڵسەو خەڵکى ئاگادار بکەوە ، وە پەر وەردگارت بە گەورە بگرەو ، بەرگ و پۆشاکت پاک بکەوەو ، واز لە گوناهـ  بێنەو- وەک ، کە هەر وازت لێهێناوە - ، وە شت مەبەخشەو بەزۆرى بزانی ، وە بۆ پەروەردگارى خۆت ئارام بگرە ) پاشان وەحى بەردەوام بوو .

چۆنیەتى دەلالەتى ئەم فەرمایشتەش لەسەر دیارى کردنى ماوەى ئەو بچڕانەى وەحى بەم جۆرەیە : 
١) ڕستەى (جاورت بحراء) ماوەیەک لە ئەشکەوتى حیڕادا لە خەڵوەدا بووم ، ئەوەمان بۆ ئاشکرا دەکات ، کە ئەو ماوەیەى پێغەمبەر ﷺ تێیدا چۆتە خەڵوەوە لە کاتى هاتنى وەحى دا ماوەى مانگێک بووەو مانگى ڕەمەزانیش بووە ، چونکە بۆ یەکەم جار لە شەوى قەدردا وەحى بۆ هات ، وەک پێشتریش ڕوونمان کردەوە .
٢) ڕستەى (فلما قضیت جواري) ، واتە : کاتێک کە خەڵوەکەم تەواو کرد ، دەریدەخات کە پێغەمبەر ﷺ ئەو مانگە کە مانگى ڕەمەزانە هەمووى لە خەڵوەدا بووە ، وە دواى ئەوەى ، کە تەواوى کردووە لە شاخ هاتۆتە خوار .
٣) ڕستەى (فإذا الملک الذي جاءني بحراء) ، واتە : ئەو فریشتەیەم بینى ، کەیەکەم جار لە ئەشکەوتى (حراء) هات بۆ لام ، کەواتە ئەو ڕستەیە بەڵگەیە لەسەر ئەوە کە ئەو جارە جارى دووەمى بووە (جبریل ) ببینێ .
٤) ئینجا وەک سەلماندمان پێغەمبەرى خوا ﷺ لە شەوەى (٢١)ى ڕەمەزاندا بۆ یەکەم جار وەحى بۆ هاتووە ، وە لەم فەرموودەیەشدا دەریخستووە جارى دووەم ، کە (جبریل)ى بینیوە کاتێک بووە کە خەڵوە یەک مانگیەکەى تەواو کردووە ، کەواتە : ئەم جارى دووەمە کە (جبریل) ى بینیوەو سەرەتاى سوورەتى (المدثر) ى بۆ دابەزیوە ، پاش کۆتایی مانگى ڕەمەزان بووە ، واتە (١)ى شوال ئینجا دیارە کە ماوەى نێوان (٢١)ى (رمضان) هەتا (١)ى (شوال)یش (٩) یان (١٠) ڕۆژە .
کەواتە : بچڕانى وەحى بۆ ماوەى نێوان دابەزینى سوورەتى (العلق) و سەرەتاى سوورەتى (المدثر) ، یانى : (٩) یان (١٠) ڕۆژ بووە ، نەک وەک هەندێک لە زانایان گوتوویانە : سێ مانگ یان سێ ساڵ !! بەڵکو چەند ڕۆژێک بووەو هیچى دیکە .
بۆیە دەتوانین زۆر بە دڵنیاییەوە بڵێین : (محمد)ى کوڕى (عبدالله)ى کوڕی (عبدالمطلب) ﷺ بە دابەزینى (إقرأ) پلەى پێغەمبەرایەتى (النبوَّة)ى پێ بەخشراوە و بە هاتنى (المدثر) یش پلەى ڕەوانە کراوێتى (الرسالة)ى پێ دراوە و ماوەى نێوانى ئەو دوو ئەرکەش (٩) یان (١٠) ڕۆژ بووە .
بەڵام ئەوەى هەندێک لە مێژوو نووسان و زانایان گوتویانە کە پێغەمبەرى خوا ﷺ سێ مانگ ، یان سێ ساڵان وەحى لێ بچڕاوە ، وە هەندێکیان دەڵێن سوورەتى (الضحى) کە خواى بەرز تێیدا دەفەرموێ : { مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَىٰ ﴿٣﴾} الضحى، واتە : پەروەردگارت وازى لێ نەهێناوى و لێت تووڕە نەبووە ، هەر بەو بۆنەیەوەو بۆ دڵدانەوەى پێغەمبەر ﷺ هاتۆتە خوار ، ئەوانە هیچیان وانین، بەڵکو پێغەمبەر ﷺ لە (٩) یان (١٠) ڕۆژ زیاتر وەحى لێ نەبڕاوە .
پێش کۆتایی هێنان بەم باسەش بە کورتى ئاماژە بە جۆرەکانى هاتنى وەحى بۆ پێغەمبەر ﷺ دەکەین ، کە وەک (ابن القیم)(٧) دەڵێ : ئەم شەشەن :
١/ خەونى ڕاست (الرؤیا الصادقة) .
٢/ (جبریل) شتێک بخاتە دڵی پێغەمبەرەوە بێ ئەوەى ببینرێ ، وەک فەرموویەتى : ( ان روح القدس نفث في روعي : أن نفساً لن تموت حتى تستكمل رزقها وأجلها ، فاتقوا الله وأجملوا في الطلب) ، رواه ابن حبّان في صحيحه.
٣/ (جبریل) لە شێوەى پیاوێک دێتە لاى و شتى پێ ڕادەگەیەنێ ، ئەم شێوەیە هێندێک جار هاوەڵانى بەڕێزیشى بینیویانە .
٤/ هێندێک جار وەحى بۆ هاتووە لە شێوەى دەنگى جەڕەسدا ، کاتى وابووە کە بەم شێوەیە وەحى بۆ هاتووە لە کاتێکى زۆر سەرمادا ئارەقەى پێدا هاتۆتە خوارێ .
٥/ (جبریل ) لە شێوەى ڕاستەقینەى خۆیدا هاتووەو پێغەمبەر ﷺ بینیویەتى و وەحى لێ وەرگرتوە ، کە ئەمە دوو جار ڕووى داوە ، وەک لە سووڕەتى (النجم) دا هاتووە .
٦/ ئەو شێوازەى کە خواى مەزن لە شەوى (معراج) دا وەحى بۆ پێغەمبەر ﷺ کردووە لە کاتێکدا کەلە سەرووى ئاسمانەکان بووەو نوێژى لەسەر واجب کردووە ، کە ئەمیان وەک قسە کردنى ڕاستەوخۆى خوا بووە لەگەڵ مووسادا : {... وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَىٰ تَكْلِيمًا ﴿١٦٤﴾} النساء .
شایانى باسیشە ، کە ئێمە لێکۆڵینەوەیەکى خەست و خۆڵمان لە بارەى وەحییەوە لە کتێبى (الإسلام كما يتجلّى في كتاب الله) کردووە (٨).  
_______________________________
١/ صحيح البخاري ، رقم  الحديث (٦٩٨٢) .
٢/ بەڵام هەندێک لە زانایانى فەرموودە تێبینیان لەسەر ئەم ڕووداوە هەیە بۆ وێنە : خاوەنى کتێبی (السیرة النبویة عرض وقائع و تحلیل الأحداث) د. على محمد الصلابي کە لە لاپەڕە (٨٤)دا گوتوویەتى : (أما ما جاء بلاغًا أنه ﷺ حزن حزنًا جعله يغدو ليتردى من شواهق الجبال، وأن جبريل - عليه السلام - كان يظهر له في كل مرة ويبشره بأنه رسول الله فمرسل ضعيف، كما أنه يتنافى مع عصمة النبي ﷺ)
٣/ كتاب فتح الباري ، ج١ ، ص ٣٦ .
٤/  صحيح البخاري :  (٢) .
٥/ بڕوانە :  (فتح الباري ) ، ج٨ ، ص (٧١٠) .
٦/ صحيح البخاري ، برقم :  (٤٩٢٢) .
٧/ (ابن القيم) گوتوویەتى : حەوتن ، بەڵام من پێم وایە شەش و حەوت هەر یەکن و حەوت دووبارەى  شەشە .
٨/  (المفصل الخامس) ى (الباب الثاني) دا .
_____________________________
سەرچاوە: 
پوختەى ژیاننامەى پێغەمبەرى خوا ﷺ / مامۆستا عەلى باپیر
لاپەڕە  / (٩٦ - ١٠١)

زیاتر

12
Copyright. All Rights Reserved.
مافی بڵاوکردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌کان پارێزراوه بۆ پێگه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا،
هه‌رکه‌سێک بابه‌ته‌کان کۆپی بکات پێویسته ئاماژه به‌ سه‌رچاوه‌که‌ی بکات که‌ پێگه‌ی پێغه‌مبه‌ری خودایه