بەخێربێن بۆ پێگەی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم)
لە ژيانى پێغەمبەر (ﷺ) فيربووم : سەركردەى لێهاتوو شوێن كەوتوو بەرهەم ناهێنێت ، بەڵكو سەركردەى وەك خۆى دروست دەكات .
چه‌ند وته‌یه‌كی جوان: 1ـ ئارامی‌ عیباده‌تێكه‌ به‌بێ‌ زه‌حمه‌ت ، هه‌یبه‌تيكه‌ به‌بێ‌ قودره‌ت ، قه‌ڵایه‌كه‌ به‌بێ قه‌ڵغان ، سه‌ركه‌وتنێكه‌ به‌بێ‌ چه‌ك. 2ـ ماڵێك كه‌ هیچ كات وێران نابێت عه‌داله‌ته‌. 3ـ نه‌خۆشیه‌ك ده‌رمانی‌ نییه‌ بێ ئه‌قڵیه.‌ 4ـ شیرینیه‌ك دوایی‌ ده‌گۆرێت به‌ تاڵی‌ هه‌واو ئاره‌زوویه‌. ‌5ـ تاڵیه‌ك دوایی‌ ده‌گۆريت به‌شیرینی‌ صه‌بر و ئارام گرتنه‌. 6ـ ئه‌گه‌ر پشووی‌ لاشه‌ به‌كه‌می‌ خۆراكه‌ ئه‌وا پشووی‌ دڵ و ده‌روونیش به‌كه‌می‌ گوناهه.‌
پێویسته‌ هه‌میشه‌ له‌ بیرمان بێت كه‌ تاوه‌كو زستان ساردو سه‌ختتر بێت ئه‌وا به‌هاری رازاوه‌ترو جوانتر دێته‌ پىش چاو.
علی كوری به‌بو تالیب (ره‌زای خوای لى بێت) ده‌فه‌رموێت: دونیا وه‌كو مار وایه‌، رواڵه‌تی بریقه‌داره‌و ناخی هه‌ڵگری ژه‌هرێكی ترسناكه‌، ئه‌وه‌ی لێی نزیك ده‌بێته‌وه‌ گه‌مژه‌یه‌و ناحاڵیه‌، ئه‌وه‌ی لێی دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌ خاوه‌نی ژیریه‌.
ژیانی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم)
 بانگەوازى پێغەمبەر خوا ﷺ بە شێوەى تاکیى و پەنهانیى
27/08/2019
بینین: 236
 
وەک پێشتر باسمان کرد خوا – عزّ وجلّ – (محمد بن عبدالله) ﷺ ى كرد بە کۆتایی پێغەمبەران – علیهم الصلاة والسلام- وە یەکەمین شت کە بۆى هاتۆتە خوارێ بریتى بوو لەو پێنج ئایەتەى سەرەتاى سووڕەتى (العلق) کە بە بناغەى تێڕوانینى ئیسلامیی دادەنرێن  کە ئەمانەن : {بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ  : اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ (١) خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ (٢) اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ (٣) الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ (٤) عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ (٥)} العلق .
ئەم پێنج ئایەتە بەسەر یەکەوە هاتوون و ئایەتەکانى دیکەى ئەم سووڕەتە لە دواى ئاشکرا کردنى بانگەواز بۆ پێغەمبەر ﷺ هاتوونە خوار ، چونکە باسى هەڵوێستى (ابو جهل) دەکەن کەلەبەرامبەر پێغەمبەردا ﷺ کە بێگومان (أبو جهل) و باقى سەرانى دیکەى کوفر کاتێک ئەزیەت وئازارى پێغەمبەریان دەست پێکردووە ، کە پێغەمبەر ﷺ بانگەوازى خواى ئاشکرا کردووە ، کەواتە پێنج ئایەتى یەکەم لەگەڵ ئایەتەکانى دواتریان لە سووڕەتى (العلق) قۆناغى هاتنە خوارەوەیان جیایە ، ماناى ئەو پێنج ئایەتەش بەم شێوەیەیە : بخوێنە بەناوى ئەو پەروەردگارەتەوە کە دروستى کردووە ، ئینسانى لە خوێن پارە دروست کردووە ، بخوێنەو پەروەردگاریشت زۆر بەخشندەیە ، ئەو زاتەیە ، کەبەهۆى قەڵەمەوە – ئینسانى – فێر کردووە ، ئینسانى فێرى هەر شتێک کردووە کە نەیدەزانى .
ئەم پێنج ئایەتە ئەو حەوت حەقیقەتەیان لێ وەردەگیرێن ، کە حەقیقەت و ڕاستى زۆر گەورەن ، وە بناغەو بنەماى تێڕوانین و بونناسیی ئیسلامیی دەربارەى ژیان و بوون پێکدەهێنن :
یەکەم / لە ووشەى (اقرأ) وەردەگیرێ ، ئەویش ئەوەیە ، کە پێغەمبەرو ﷺ شوێنگەوتووانى دەبێ وەحى خوا بخوێننەوە ، دیارە دەقێکیش ، کە دەیخوێنینەوە ، بۆ ئەوەیە ، کە لێی تێبگەین و شارەزاى بین ، دوایش کارى پێ بکەین ، کەواتە بەرنامەى ژین دەبێ لە خواوە بێ (جل شأنه) ، کە پێویستە ئینسان بیخوێنێتەوەو لیی تێبگاو کارى پێ بکات ، وە بەپێی ئەوە ژیانى تاکیی و کۆمەڵیی خۆى ڕێک بخات ، وە زۆر جیی سەرنجە یەکەمین وشە ، کە خواى پەروەردگار ئاراستەى پێغەمبەرى دەکا ﷺ دەفەرموێ : (بخوێنە) ، واتە ئەو بەرنامەو وەحییە بخوێنەوەکە خوا بۆت ئەنێرێ .
دووەم / حەقیقەتى دووەم { بِاسْمِ رَبِّكَ } بەناوى پەروەردگارت ، چونکە بەرنامەى ژین دەبێ لە پەروەردگارەوە بێت و بەناوى ئەویشەوە بێت ، کە دروستکەرى هەموو شتێکەو دەزانێ چ شتێک دەگونجێ لەگەڵ سرووشتى ئینساندا و زانیارییەکەى بێ سنوورە .
سێ یەم / لێرەدا ووشەى (رب) بەکارهاتووە کە یەکێکە لە سیفەتەکانى خواو بەماناى پەروەردەکەرو بەخێوکەرو مشوورخۆرو گەورەو سەروەر دێت ، وە بەماناى بەرنامە ڕێژو پەرستراویش دێت ، چونکە ئەو کەسە شایستەى ئەوەیە ، کە بەرنامەى ژیان بۆ ئینسان دابنێ ، کە پەروەردەکەرو مشوورخۆر و سەیید و بەدیهێنەرى ئینسانە ، ئەویش خواى پەروەردگارە  - جل شأنه- بۆیە خواى پەروەردگار ووشەى { رَبِّكَ }  بە : { الَّذِي خَلَقَ } پێناسە دەکات ، واتە ئەو پەروەردگارەى کە دروستى کردوە ، کە لێرەدا (مفعول) ى (خَلَق) (محذوف)ە ، واتە : نەیوتوە چى دروست کردووە ، بۆ ئەوەى زەینى ئینسان بەرەو هەموو شتێک بچێ ، چونە هەرچى بە زەینى تۆدا دێ خوڵقاندوویەتى ، کەواتە تەنیا بەدیهێنەرو دروستکەرى هەموو دروست کراوەکان ، شایستەى ئەوەیە کە پەروەردگارى ئینسان بێت و بەرنامەى بۆ دابنێ .
چوارەم / خواى پەروەردگار لەنێو هەموو دروستکراوەکانیدا باسى ئینسان دەکات چونکە ئینسان دروستکراوێکى زۆر ناوازەى خواى پەروەردگارە ، { خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ } ، واتە : ئینسانى لەخوێنپارە دروست کردووە ، ئینسان لەماوەى دروست بوونیدا بەچەند قۆناغێکدا دەڕوات ، کەخواى پەروەردگار لە چەند شوێنێکدا باسى کردوون ، وەک {نُطْفَةٍ} ، { عَلَقَةً } ، { مُضْغَةً} ، دوایی ئێسقان، دوایی ئێسقانەکە بە گۆشت دادەپۆرێ ، دوایی ڕووحى بەبەردا دەکرێ ، وە {عَلَقَةً} بریتیە لەو { نُطْفَةٍ } یەى کە گەشە دەکات دوایی خۆى بە منداڵدانى ئافرەتەوە هەڵدەواسێ، وەک ژیاندارێکى زۆر بچون بە چاویش نابینرێ ، لێرەدا خواى زانا سەرنجمان ڕادەکێشێ بۆ ئەو سەرەتاى سەرەتایە کە ئێمە زیندەوەرێک بووین و نەبینراوین و پەروەردگار ئێمەى لەوێوە هێناوەو کردوینى بە ئینسانێکى تەواو ، کەواتە : ئەو خوایەى ئاوا ئێمەى پەروەردە کردووە ، هەر ئەویش ئەتوانێ لە قۆناغەکانى دیکەى ژیانماندا ژیانى سیاسی و کۆمەڵایەتى و خێزانى و ...هتد ، بەبەرنامەى خۆى پەروەردەمان بکات ، وەک دەفەرموێ : { مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا (١٣) وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا } نوح، واتە : ئەوە چیتانە ڕێزى خوا ناگرن، لە حاڵێکدا بەچەند قۆناغێک درووستى کردوون ؟! وە فەروویەتى : {... خَلْقًا مِّن بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ...} الزمر، واتە : دروستکران دواى دروستکران ، یان قۆناغ دواى قۆناغ لەنێو سێ تاریکییاندا ، کەواتە ئەو پەروەردگارە حەکیم و زانایەى کە ئێمەى لەنێو سێ تاریکیداو لەنێو منداڵدانى دایکماندا ڕێنمایی کردوە ، هەرئەویش دەتوانێ لە هەموو قۆناغەکانى دیکەى ژیانماندا ڕێنماییمان بکات و بەرنامەى ژیانمان بۆ دابنێ و هیدایەتمان بکات .
پێنجەم / کە خواى پەروەردگار دەفەرموێ : { اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ } واتە : بخوێنەو پەروەردگارى تۆش زۆر بەخشەرە ، (کریم) واتە : بەخشەر ، (الأکرم)یش پلەى هەرە بەرزو باڵاى (کریم)ە ، ئەویش بۆ ئەوەیە کە ئینسان هەمیشە ئومێدەوار بێ و بەهیواى بەخشش و چاکەى خواى پەروەردگار بێ .
شەشەم / کە خواى پەروەردگار ئەفەرموێ : { الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ } ، واتە : خوا ئینسانى فێر کردووە بەهۆى قەڵەمەوە ، کە لێرەدا خواى پەروەردگار ئاماژە بە ڕۆڵى قەڵم و پێنووس دەکات لە فێر کردنى ئینسان دا ، ئاماژەیە بە گرنگى دان بە هۆکارەکانى فێرکردن . 
حەوتەم / کە خواى پەروەردگار دەفەرموێ : { عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ} ، واتە : فێرى ئینسانى کرد ئەوەى کە نەیدەزانى فێرى ببێ ، لێرەدا ئاماژە بەوە دەکات ، کە ئەوەى خواى پەروەردگار لە ڕێی پەیامێکدا كە بە پێغەمبەرراندا – علیهم الصلاة والسلام- ناردوویەتى بۆ بەشەرییەت ، ئینسانى فێرى شت کردووەو ، کە ئینسان بەبێ ئەوە نەیدەتوانى بۆ خۆى فێر ببێ ، واتە : وەحى  ئەو حەقیقەت و ڕاستیانە فێرى ئینسان دەکات ، کە ئینسان ناتوانێ بۆ خۆی پەییان پێ بەرێ ، خەڵکى وا هەیە دەڵێ : باشە بۆ خواى پەروەردگار باسى چۆنیەتى دروست بوونى تەلەفزیۆن و بەرهەمەکانى دیکەى تەکنەلۆژیاى نەکردووە ...؟
وەڵامەکەى ئەوەیە  ، کە ئەو شتانە لەژێر تواناو قەڵمڕەوى ئینساندان و ، ئینسان بۆ خۆى دەتوانێ ئەو شتانە دروست بکات ، بێ ئەوەى بگەڕێتەوە بۆ وەحى ،بەڵام خواى کاربەجێ ئەو شتانەى خستۆتە نێو وەحی خۆیەوە ، کە ئینسان لەڕێی عەقڵەوە پەییان پێ نابات ، نەک ئەو شتانە کە ئینسان بەهۆى عەقڵی خۆیەوە پەییان پێ دەباو لەژێر قەڵەمڕەوى عەقڵیدان ، کە خواى زانان بە پێویستى نەزانیوە لە ڕێی پێغەمبەرانەوە – علیهم الصلاة والسلام-  ئینسانیان لێ ئاگادار بکاتەوە .
لێرەدا بۆمان هەیە ئەو پرسیارە لە خۆمان بکەین : بۆچى یەکەمین ووشە، کە خوا ئاراستەى پێغەمبەرى ﷺ دەکا (اقرأ)ە بخوێنەیە ؟ بۆچى پێی نەفەرمووە ، کە خوا بناسەو باسى ئیسپاتى بوونى خواى نەکردووە ؟! بۆچى باسى بەدیهێنەرایەتى خواى نەکردووە ؟! 
   بە بۆچونى بەندە هۆیەکەى ئەوەیە ، کە قەناعەت هەبوون بە پەروەردگارێتى و بەدیهێنەرایەتى خوا ، شتێکى خواڕسکەو لە سروشت (فطرة)ى ئینسانەکاندا ، وە پێویستى بە فێر کردن ناکات ، وەک خواى پەروەردگار دەربارەى موشریکەکان دەفەرموێ : {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٩) } الزخرف ، یان دەفەرموێ : {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧)} الزخرف ، واتە : ئەگەر لێیان بپرسى کێ ئاسمانەکان و زەوى و خۆشیانى دروست کردوە ؟ دەڵێن : (خوا) ، کەواتە : خواى پەروەردگار نە لێرەو نە لە هیچ شوێنێکى دیکەشدا بەپێویستى نەزانیوە کە بۆ پێغەمبەرى خۆى ﷺ لەو نوختەوە دەست پێ بکات ، کەلە سروشت (فطرة) ى ئینسانەکاندا هەیە ، کە بریتیە لە خوا ناسین بەڵکو هەمیشە خواى پەروەردگار لەگەڵ پێغەمبەراندا – علیهم الصلاة والسلام- لەو خاڵەوە دەستى پێکردووە ، کەبە ئوممەت و میللەتەکانیان ڕابگەیەنن : چۆن خوا بپەرستن و بەندایەتى بۆ بکەن و چۆن خواى بەرزو مەزن لە خۆیان ڕازى بکەن ؟! چونکە خەڵک زانیویانە کە خوا هەیە ، بەڵام نەیانزانیوە چۆن ڕەفتارى لەگەڵدا بکەن وچۆنی بیپەرستن ، وە ئایا ئەو خوایە چى پێ چاکەو چی پێ خراپە ؟ یان چى حەڵاڵ کردووەو چى حەڕام کردووە ؟ بەڵام کە خواى پەروەردگار لە قورئاندا لەزۆر شوێنان باسى بەدیهێنەرایەتى و ناوو سیفەتە بەرزەکانى خۆی دەکات ، ئەوە بۆ ئەوەیە کە خەڵکى زیاتر خوا بناسن و بەسیفەتەکانى باشتر ئاشنا بن .
ئینجا دواى ئەو (٥) ئایەەتى سەرەتاى سووڕەتى (العلق ) خواى پەروەردگار (٧) ئایەتى سەرەتاى سووڕەتى (المدثر)ى بۆ پێغەمبەر ﷺ ناردن ، کە پێی فەرمووە : { يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ(١) قُمْ فَأَنذِرْ (٢) وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ(٣) وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ (٤) وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ(٥) وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ(٦) وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ}، واتە :  ئەى ئەو کەسەى کە خۆت لە نوێنى وەرپێچاوە ! هەڵسە پی و ئاگادار بکەوە ، وە پەروەردگارت بە گەورە بگرە ، وە بەرگ و پۆشاکت –یاخود پەرێزت- پاک بکەوە ، واز لە گوناح بێنە ، وە ببەخشەو بەخشینەکەشت بە زیاد مەزانە ، وە بۆ پەروەردگارى خۆت ئارامگربە. 
ئەم حەوت ئایەتەش کۆمەڵێک بەهاو حەقیقەتى زۆر گەورە دەگرنە نێو خۆیان ، کە پێغەمبەرى خوا ﷺ فەرمانى پێکراوە لەبەر ڕۆشنایی ئەو حەقیقەتانەى لەم حەوت ئایەتەدا هەن دەست بەکار ببێ و ، بێگومان بۆ ئێمەو بۆ هەر کەسێکیش کە بیەوێ لە ڕێى پێغەمبەرەوە ﷺ بڕوات و بەشوێن پێی ئەودا هەنگاو هەڵبێنێ ، جێی خۆیەتى زۆر باش سەرنجى ئەم (٧) ئایەتانە بدا ، جا من (٩) حەقیقەتم لێ هەڵێنجاون، کە بریتین لەمانەى خوارەوە :

یەکەم / لە ئایەتى یەکەمدا کە دەفەرموێ { يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ } ئەى ئەو کەسەى ، کە خۆت لە نوێنى وەرپێچاوە !، وشەى (مدثر) لە ئەسڵدا ( مُتَدَثِّر) ە ، وە (دثار)یش بریتییە لەو شتەى کە ئینسان لە کاتى نووستندا خۆى پێ دادەپۆشێت ، وە (شعار)یش ئەوەیە کەلەسەر پێستەوەیە ، واتە بەرگ و پۆشاک ، دیارە ئەم تەعبیرە لێرەدا جۆرێکە لە قەسەى خۆش لەگەڵ کردن (ملاطفە)ى پێغەمبەر، وەک جارێکیان پێغەمبەر ﷺ بە (عەلى) ئامۆزاى دەفەرموێ : ( قم یا أبا تراب) ، لە کاتێکدا ، کە عەلى – خوا لێی ڕازى بێت – لە مزگەوتێکدا نوستبوو تۆز و خۆڵى بە جەستەوە نووسابوو، ئەم ئایەتە ئەوەى لێ وەردەگیرێت ، کە ئەگەر کەسێک بیەوێ پەیامى خوا هەڵبگرێ و خەمى دینى خواى لەبەر بێ ، چونکە ئینسانێکى ئاسایی نیە ، نابێ وەک خەڵکى ئاسایی بژى و وەک چۆن خەڵکى ئاسایی دەخەون و دەخۆن و... هتد ، وەک ئەوان بێ ، جا ئەوە چ پێغەمبەرى خوا بێ ﷺ کەلەپێش هەموو کەسدایە ، چ هەرکەسێکى دیکە بێ ، کەبەڕێی ئەودا بڕوا ، وەبەئەندازەى ئەوە کە دەیەوێ پەیڕەوى لە پێغەمبەر ﷺ بکات ، بەو ئەندازەیەش دەبێ بە سیفەت و ئاکارەکانى ئەو خۆى بڕازێنێتەوە .
دووەم /  حەقیقەتى دووەمیش لە ووشەى {قُمْ} دابە ، کە بەواتاى (هەڵستەپێ ) دێ ، چونکە کەسێک دەتوانێ کاریگەرى هەبێ لەسەر خەڵکى و بیانخاتە کار و هەڵیانبستێنێ ، کە بۆ خۆى ووریاو ئامادەو هەڵستاوبێ ، هەر بۆیە خواى پەروەردگار کاتێک باسى (أصحاب الکهف) دەکات ، دەفەرموێ : {... إِذْ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ...(١٤)} الکهف، واتە : کاتێک هەستانە پێ و گوتیان پەروەردگارى ئێمە پەروەردگارى ئاسمانەکان و زەوییە .
بۆیە ئینسانى ئیماندار ئەگەر بیەوێ گۆڕانکارى بکات ، پێش ئەوەى قسەیەک بکات پێویستە ، بەکردەوە لە خۆیدا هێنابێتیە دى و لە مەیدانى کارو کردەوەدا قسە بکات .
سێ یەم/  حەقیقەتى سێیەم لە ووشەى { فَأَنْذِرْ } وەردەگیرێ ، ووشەى (إنذار) و (تبشیر) بەیەکەوە هاتوون ، وەک دەفەرموێ: {... بَشِيرًا وَنَذِيرًا... } یان { رُّسُلًا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ  } ، بەڵام لێرەدا بە تەنیا (إنذار) ە ، چونکە لە قۆناغى یەکەمدا پێویستە خەڵک بێدارو هۆشیار بکرێتەوەو هەڵسێنرێتە سەر پێ ، نێوەڕۆکى ئەو (إنذار)ەش ئەم ئایەتانەو ئایەتەکانى دیکەى قورئان دەیگرنە نێو خۆیان ، کە بریتییە لەوەى : خوا بناسى و بزانى ، کە ئەو بونەوەرە بێ خاوەن نیە ، وە بزانى کە تۆ بەبێ هوودە نەخوڵقاوى و ئامانجێک بۆ ژیانى تۆ دیارى کراوەو حیکمەتێک لە پشت دروستکرانى تۆوە هەیە ، هەروەها ڕێگەیەکت بۆ دیاریکراوەو دەبێ بەو ڕێیەدا بڕۆى ، وە مەنزڵگایەک و هەوارگەیەکت هەیە ، کەبەرەو ئەوێ دەڕۆى ، ئەو(إنذار)ە دەبێ نێوەڕۆکەکەى ئەوە بێ کە ئەو ڕاستییانە بە خەڵکى ئاشنا بکات .
چوارەم / حەقیقەتى چوارەمیش لەوەدایە ، کە دەفەرموێ { وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ } ، واتە : وە پەروەردگارت بە گەورە بگرە ، دیارە لێرەدا مەبەست تەنها لەبەگەورە کردنى زارەکیی (لفظي) نیە ، کە بەس بڵێی (الله أکبر) ، بەڵکو مەبەست ئەوەیە کەبە قسە بڵێی (الله أکبر) وە بەکردەوەش بیسەلمێنى کە خوا لەهەموو شتێک گەورەترە ، وە قەناعەت و فیکرو دڵ و دەروونت واى لێ بێ کە لە خوا گەورەترى تێدا نەبێ ، ئەویش بەوە کە هەرچى خوا دەیفەرموێ هەوڵی جێ بەجێ کردنى بدەى و بەپێی فەرمانى ئەو بەڕێوە بچى ، وە هیچ شتێک لە دڵی تۆدا گەورەتر نەبێ لە ئیهتمام و گرنگى  دان بەوەى کە چۆن خوا لەخۆت ڕازى بکەى ؟ وە چۆن شەریعەت و بەرنامەى خوا لە ژیانى خۆت و خەڵکدا پیادە بکەى ؟ ، ئینجا بە هەڵوێستیش خوا بە گەورە بگریت بەجۆرێ کە هەر کەسێک تەماشاى ژیانى تۆى کرد ئەوەى تێدا ببینێ ، کەبەڕاستى خوا لەلاى تۆ لەهەموو شتێک گەورەترە ، کەواتە : پێویستە ئەوە بە کردەوە ئیسپات بکەى ، ئەگەر نا ئەگەر ئینسان هەزار جار بڵێ : خوا گەورەترە (الله أکبر) ، بەڵا ئەڕەفتارو کردەوە شتێکى دیکە پێش فەرمانى خوا بخات ، ئەوە ماناى وایە ئەوەى کەبە زار گوتوویەتى بەکردەوە هەڵیوەشاندۆتەوە !! ، جابا سەرنج بدەین داخۆ بۆچى خواى پەروەردگار فەرمان بە پێغەمبەر ﷺ دەکات و پێی دەفەرموێ : پەروەردگارت بەگەورە بگرە!! چونکە ئینسان لە ڕێی دیندایی کردن و حەق گوتن و خەڵک بانگ کردن بۆ لاى خوادا تووشى دەیان یاخود سەدان کۆسپ و لەمپەر دێ ، جائەگەر خوات لا زۆر گەورە نەبێ ، ئەوا هەڕەشە و گوڕەشەى خەڵکت لا گەورە دەبێ و ترسو تەماعت لا گەورە دەبێ و دنیاو ئەوەى کە تێیدایە لات گەورە دەبێ و ئەوانەش هەموو دەبنە کۆسپ و لەمپەر لە نزیکبوونەوەت لە خواو ئەتگێڕنەوە بەرەو دوا ، بەڵام کە خواى پەروەردگار لە دڵى تۆدا لە هەموو شت گەورەترو بەڕێزتر و خۆشەویستر بوو ، ئەو شتانەى دیکەت هەموو لەلا بچوک دەبنەوەو ناتوانن پاشەکشەت پێ بکەن و کاریگەریی خراپیان هەبێ لەسەر و ڕێگەت لێ بگرن .
پێنجەم /  پێنجەم حەقیقەت کەلەم ئایەتانە وەردەگیرێت ئەوەیە ، کە دەفەرموێ : { وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ } ووشەى (ثیاب) کۆى وشەى (ثوب)ە واتە بەرگ و پۆشاک (طَهِّرْ)یش یانى : پاکى بکەنەوە ، وە وشەى (طهر) زیاتر بۆ بارى مەعنەوى بەکار دێ و وشەى (نظافة) زیاتر بۆ بارى ماددى بەکار دێ ، کە لێرەدا وا پێ دەچێ هەردوو دیوەکەى پێ مەبەست بێ ، واتە : هەم مانا ڕواڵەتییەکەى و هەم مانا مەجازییەکەى وەک عارەب دەڵێن (فلان طاهر الذیل) ، واتە : (فڵان کەس داوێنى پاکە ، یان پەرێزى پاکە ) ، کەواتە لێرەدا دەتوانین بڵێین : { وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ } یانى هەرچى پیس و پۆخەڵیی ماددیی و مەعنەویی هەیە لەخۆتى دوورخەرەوە ، چونکە بەرەو خوایەکى هەرە پاک و چاک بانگەواز دەکەى ، بۆیە بۆخۆشت پێویستە هەوڵ بدەى هەرچى زیاتر خۆت پاک و چاک بکەى ، چونکە کەسێک خەڵکى پێ پاک و چاک دەکرێ ، کە خۆى وابێ .
شەشەم /  حەقیقەتى شەشەم لەو ئایەتەدایە کە دەفەرموێ : { وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ } ، واتە : وە واز لە هەرچى خراپەو پیسى و گوناح هەیە  بێنەو تەرکى بکە وەک تەرکت کردووە ، چونکە تۆ پێویستە خەڵکى دوور بخەیتەوە لە هەرچى خراپەو گوناح و پیسی یە ، جا بۆ ئەو مەبەستە ئەگەر دەتەوێ خەڵکى پاکسازى بکەى ، دەبێ بۆ خۆت پاک بی ، وە ئەگەر بتەوێ خەڵکى چاکسازى بکەى ، دەبێ بۆ خۆت چاک بی .
حەوتەم و هەشتەم /  حەقیقەتى حەوتەم وهەشتەمیش لەو ئایەتە وەردەگیرێن کە دەفەرموێ : { وَلَا تَمْنُن تَسْتَكْثِرُ }، واتە : وە کاتێک چاکە لەگەڵ خەڵک دەکەى چاکەکەت لەبەر چاو زۆر نەبێ ، وەک کوردەوارى خۆمان دەڵێن : (چاکە بکەو بە ئاوێی دادە) یان (چاکە بکەو لەبیرى بکە) ، جا ئەو چاکەیەش بریتیە لەوەى کە دینى خوایان پێ ڕابگەیەنى و تێبگەیەنى و شارەزایان بکەى ، جا ئەوە بەزۆر مەگرە ، چونکە لە پێناو خوادا هەموو کردەوەو چاکە و ماندووبونێک هەر کەمە .
نۆیەم / حەقیقەتى کۆتایش لەو ئایەتەدایە ،کە دەفەرموێ : { وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ } واتە : وە بۆ پەروەردگارت خۆڕاگرو پشوو درێژ بە ، وشەى (صبر) یانى : خۆ حەبس کردن و خۆڕاگرتن ، جا ئەگەر سەرنجى ئایەتەکانى قورئان بدەین چەمک (مفهوم)ى وشەى (صبر)مان باشتى بۆ دەردەکەوێ ، بۆ وێنە خواى مەزن لە سووڕەتى (البقرة)دا دەفەرموێ {...وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ...(١٧٧) } البقرة ، واتە : خۆڕاگران لەکاتى نەدارى و نەخۆشى و لەکاتى جەنگ و ڕووبەڕووبونەوەدا ، هەروەها لە سووڕەتى (البقرة) ئایەتى (١٥٥، ١٥٦) دا دەفەرموێ : {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ  (١٥٥) الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (١٥٦) }  البقرة . 
کەواتە : هەم پێغەمبەر ﷺ کە ئەرکێکى گەورەى خوایی لەسەر شانەو گۆڕانکارى لە ژیانى مرۆڤایەتیدا دەکات بەرەو ڕێى خواو سەرفرازى ، وە هەرکەسێکیش ڕێگەى ئەو بگرێ و کارى ئیسلامیی ئەنجام بدات ، بێگومان تووشى چەندین گرفت و ئازارو ناڕەحەتیی دەبێ ، بۆیە پێویستە ئارامگر بێ و لەبەرانبەر گرفتەکاندا چەسپیوبێ .
لەوەى ڕابورد ئەوەمان بۆ دەرکەوت ، کە خواى بەخشندە چۆن پێغەمبەرى ﷺ  ئاڕاستە کردووە ، کە بە چ شێوەیەک خەڵکى بانگ بکات بۆ ئیسلام و مەبەست لە بانگەوازەکەى چی بێت ؟وە هەڵسوکەوتى بە گشتى چۆن بێت ؟ کە بێگومان پێغەمبەریش ﷺ بەوپەڕی دڵسۆزى و لێزانانە هەوڵی جێ بەجێ کردنى فەرمانەکانى پەروەردگارى داوەو بەو شێوەیەى پێویستە جێبەجێ ی کردوون .
بەڵکو ژیانى پێغەمبەر ﷺ هەمووى بریتی بووە لەجێبەجێ کردنى قورئان و لە خۆدا بەرجەستە کردنى ئەو ئایەتانەى بۆى هاتونە خوار ، ئەوەش کە ئێمە ئیستا دەیڵێین : شەریعەت دوو سەرچاوەى ڕوونى هەیە : (قورئان و سوننەت) لە ڕاستیدا سوننەتیش هەر چۆنیەتى جێبەجێ کردنى قورئانە ، وشەى (سنة)یش لەقورئاندا بەماناى یاساو قانونى خوا دێ ، وەک خواى پەروەردگار دەفەرموێ : {سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلُ...(٦٢) } الأحزاب ، پێغەمبەریش ﷺ وشەى (سنة)ى وەک زاراوەیەکى عورفى بەماناى (ڕێباز) بەکار هێناوە ، کەواتە سوننەتى پێغەمبەر ﷺ واتا شێواز و ڕێبازى پێغەمبەر لە جێبەجێکردنى فەرمانەکانى خوادا ، وە جارى وا هەبووە بۆ جێبەجێکردنى هێندێک لە ئایەتەکانى خوا ، خواى زاناو توانا (جبریل)ى ناردوە تا فێرى بکات و هێندێک جاریش خوا بە ئیلهام خستوویەتە دڵی پێغەمبەرەوە ، کە ئەو ئایەتانە چۆن جێبەجێ بکات ! هێنێک جاریش پێغەمبەر ﷺ ئیجتهادى کردووە ، کە ئەو فەرمانە ئاوا جێبەجێ دەکرێ ، جا ئەگەر لە ئیجتیهادەکەیدا پێکابێتى ئەوا خواى کاربەجێ لێی گەڕاوەو ، ئەگەر بەهەڵەشدا چووبێ ، خواى مەزن بۆى ڕاست کردۆتەوە ، جا ئەگەر لە (اجتهاد)ەکەیدا پێکابێتى ئەوا دوو پاداشتى بووە ، خواى پەروەردگاریش (إقرار)ى لەسەر کردووە ، وە ئەگەر لە (إجتهاد)ەکەیدا نەیپێکابێ ، خواى پەروەردگار بۆى ڕاست کردۆتەوە ، بەڵا ئەجرو پاداشتێکى هەر هەبووە (١)، کەواتە : ئەوەى کەلە قورئاندا وەک گوناهـ (ذنب) پاڵ دەدرێتە لاى پێغەمبەر ﷺ وەک لە سەرەتاى سووڕەتى  (الفتح) دا دەفەرموێ : {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا(١) لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ...(٢) } ، واتە : ئێمە سەرکەوتنێکى ئاشکرامان بۆتۆ ڕەخساند بۆ ئەوەى ، کە خوا لە گوناهى پێشێ و دوایی خۆش بێ ، لێرەدا مەبەست لە گوناح بۆ پێغەمبەر ﷺ ، واتە : نەپێکانى لە (اجتهاد)دا ، ئەگەر نا هیچ پێغەمبەرێک هیچ گوناهێکى نەکردووە ، کە زانیبێتى ئەوە گوناهە ، بەڵکو ئەوەى کە بۆ پێغەمبەران – علیهم الصلاة والسلام- باسكراوە ، وەک هەڵەو کەم وکوڕیی و گوناهـ ، هەمووى بریتی بووە لە هەڵەى (إجتهاد)یی ، واتە : شتێک وایان زانیوە کە ئاوا چاکە ، بەڵام خواى پەروەردگار جۆرێکى دیکەى پێ چاک بووە .
__________________________
١) وەک پێغەمبەرى خوا ﷺ فەرموویەتى: ( إذ حكم الحاكم فاجتهد ثم أصاب فَلَهُ أجران ، وإذ فاجتهد ثم أخطأ ، فَلَهُ أجرٌ)  رواه البخاري :  ٧٣٥٢.
__________________________
سەرچاوە: 
پوختەى ژیاننامەى پێغەمبەرى خوا ﷺ / مامۆستا عەلى باپیر
لاپەڕە  / (١١٢ - ١٢٣)

زیاتر

12
Copyright. All Rights Reserved.
مافی بڵاوکردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌کان پارێزراوه بۆ پێگه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا،
هه‌رکه‌سێک بابه‌ته‌کان کۆپی بکات پێویسته ئاماژه به‌ سه‌رچاوه‌که‌ی بکات که‌ پێگه‌ی پێغه‌مبه‌ری خودایه