زەمینە سازییەکانى پێش دابەزینى وەحى بۆ پێغەمبەرى خوا(محمد) ﷺ
خواى پەروەردگار سوننەتى وایە ، ئەگەر بیەوێ هەر کارێک بکات کۆمەڵێک پێشەکى بۆ ڕیز دەکات دوایی ئەو کارە وەک ئەنجامێک بە دواى ئەو پێشەکى و زەمینە سازییانەدا دێ، وەک گوتراوە : (إذت أراد الله أمراً هيأ له أسبابه)، جا ئێمە ئەتوانین ئەو زەمینە سازییانە لە سێ خاڵدا کۆ بکەینەوە:
یەکەم: سەرگەردانیی و گومڕاییەکى گشتى و هەمەلایەنە لەنێو مرۆڤایەتیدا :
هەموو مێژوو نوسران لەسەر ئەوە یەک دەنگن موسوڵمان و ناموسوڵمانیش ، کە پێش هاتنى پێغەمبەرمان (محمد) ﷺ لەهەموو ڕووەکانەوە بەشەریەت لە قۆناغێکى یەکجار تاریک و تەڵەمدا ژیانى بەسەر دەبرد، لەڕووى فیکریی و ئەخلاقى و کۆمەڵایەتى و سیایى و فەرهەنگى و ...هتدەوە، لەتاریکترین قۆناغى ژیانى خۆیدا بووە ، وەک خواى پەروەردگار لەو بارەوە دەفەرموێ : { هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ (2)} الجمعة ، ئەو (إِنْ) ە بۆ تەئکیدە ، بەبەڵگەى ئەوە ، کە دواى (لام) هەیە لەسەر (في)ەکە : { وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ } ، واتە: خوا ئەو کەسەیە کە لەنێو نەشارەزایاندا پێغەمبەرێکى لە خۆیان بۆ ناردن، ئایەتەکانییان بەسەردا دەخوێنێتەوەو تەزکیەیان دەکات و کتێب و حیکمەتیان فێر دەکات ، وەبەتەئکید ئەوانە پێش ئەوەى پێغەمبەر ﷺ بێ بۆ نێویان ، لە گومڕاییەکى زۆر ئاشکرادا بوون .
ئینجا وەک پێشتر باسمان کرد وشەى { الْأُمِّيِّينَ } کە کۆى ووشەى (أُمّيّ) یە ماناى ئەوە نیە کە ناتوانێ بنوسێ و بخوێنێتەوە ، وەک هەندێ لە زانانیان گوتویانە ، بەڵکو { أُمِّيِّينَ } ئەوانەن کە شارەزاى وەحى خوا نەبوون ، چونکە هەموو ئەو گەل و نەتەوانە دەگرێتەوە کە ئەهلى کیتاب نەبوونە ، کەواتە ماناى { هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ } ئاوایە : ( خوا پێغەمبەرێکى نارد لەناو ئەوانەدا کە شارەزاى کتێبەکانى خوا نەبوون ) ، واتە (محمد) لەنێو ئەهلى کیتابدا نەهات ، کە ئەو کاتە ئەهلى کیتاب تەنها جولەکەو نەصڕانییەکانى دەگرتەوە ، بەڵگەشمان لەسەر ئەوە ، ئەوەیە کە خواى پەروەردگار لە ئایەتى دواى ئەوە دەفەرموێ : {وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ ۚ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} کەسانێکى دیکەش لەو { أُمِّيِّينَ } نانە کە جارێ پێیان نەگەیشتوون، جا پرسیار لە پێغەمبەر ﷺ کراوە کە ئەوانە کێن ؟!
ئەویش لەو کاتەدا سەلمانى فارسیى لە تەنیشت بوو ، دەستى لەسەر سەلمان دانا(١)، واتە : ئەمەو گەلەکەى ، یانى گەلى عارەب ئیمانیان پێ هێناوە ، دواییش میللەتەکانى دیکەى غەیرى عارەب ، یەکێکى دیکە لەو فەرمایشتانەى کە دەریدەخات بەشەریەت ئەو کاتە زۆر لە سەرگەردانیی و گومڕایی دابووە ، ئەم فەرموودەیەیە : { عَنْ عِيَاضِ بْنِ حِمَارٍ الْمُجَاشِعِيِّ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ ذَاتَ يَوْمٍ فِي خُطْبَتِهِ : " أَلَا إِنَّ رَبِّي أَمَرَنِي أَنْ أُعَلِّمَكُمْ مَا جَهِلْتُمْ مِمَّا عَلَّمَنِي يَوْمِي هَذَا ، كُلُّ مَالٍ نَحَلْتُهُ عَبْدًا حَلَالٌ ، وَإِنِّي خَلَقْتُ عِبَادِي حُنَفَاءَ كُلَّهُمْ وَإِنَّهُمْ أَتَتْهُمُ الشَّيَاطِينُ ، فَاجْتَالَتْهُمْ عَنْ دِينِهِمْ وَحَرَّمَتْ عَلَيْهِمْ مَا أَحْلَلْتُ لَهُمْ ، وَأَمَرَتْهُمْ أَنْ يُشْرِكُوا بِي مَا لَمْ أُنْزِلْ بِهِ سُلْطَانًا ، وَإِنَّ اللَّهَ نَظَرَ إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ ، فَمَقَتَهُمْ عَرَبَهُمْ وَعَجَمَهُمْ ، إِلَّا بَقَايَا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ }(٢) رواه مسلم .
ئەو هاوەڵە بۆمان دەگێڕێتەوە کە ڕۆژێکیان پێغەمبەر ﷺ ووتارى داوەو فەرمویەتى : ئاگادار بن پەروەردگارم فەرمانى پێ کردووم ، کە فێرتان بکەم ئەوەى کە نایزانن لەوەى کە ئەمڕۆ منى پێ شارەزا کردووە : هەر ماڵ و سامانێک ، کەبەبەندەیەکى خۆمم بەخشیوە بۆی ڕەوایە ، وە من بەندەکانى خۆمم پاک خوڵقاندبوون (هەموویانم خوڵقاندبون کە بەندەیەکى ڕاست و چاک بن بۆ من ) ، بەڵام دوایی شەیتانەکان هاتنە لایان لەو دینە ڕاستەى ، کەلەگەڵ سروشتیانا دەگونجێ لایاندان ، وە ئەوەى کە من بۆم حەڵاڵ کردبوون ئەو شتانەیان لێ قەدەغە کردن ، وە شەیتانەکان فەرمانیان پێ کردن ، کە شتێک بکەن بە هاوبەشى من ، کە هیچ بەڵگەیەکم لەسەر نەناردۆتە خوار ، جاخوا تەماشاى ئەهلى سەر زەوى کردو ڕقى لە هەموویان هەڵسا بە عارەب و عەجەمەوە ، جگە لە کەسانێکى کەم لە ئەهلى کیتاب ، کەلەسەر ڕێی ڕاست مابونەوە ، ئەم فەرموودەیە قسە لەو کاتە دەکات ، کە پێش ئەوەى (محمد المصطفی) بێت ، بەشەرییەت لەحاڵەتێکدا بوون کە خواى پەروەردگار هەموویانى بوغزاندووە جگە لە کەمێک لە ئەهلى کیتاب کەلەسەر بەرنامەى پێغەمبەران –علیهم الصلاة والسلام- مابونەوە . (أبو الحسن الندوي) بە درێژى باسى دەکات ، کە هەرکام اە ئیمپڕاتۆریەتى (ڕۆمانیی و فارسیی و هیندەکان) چۆن بوون و لە چ وەزعێکى بێ سەروبەردا بوون لە ڕووى کۆمەڵایەتى و ئەخلاقى و سیاسی و ...هتدەوە ، پاشان باسى گۆڕان و تەحریفکرانى هەریەک لە دینەکانى (یەهودییەت و نەصڕانییەت و بووذییەت و بەرهەمیی ...) دەکات کەوا پێ دەچێ ( زەردەشتى و بووذییەت و بەرهەمایەتى ) ئەسڵێکى ئاسمانیان هەبووبێ ، بەڵام لە دواییدا لەگەڵ یەهودییەت و نەصڕانییەتیشدا سەریان لە بت پەرستىى و شەخص پەرستییەوە دەرچووە ، ئەوە دەربارەى مرۆڤایەتى بەگشتى ، وە دەربارەى عارەبیش ئەوانیش لە گومڕاییەکى سەرسوڕهێنەرى گەورەدا بوون ، ئاماژە بە هەندێک لایەنى ئەو گومڕاییە دەکەین :
١)لەڕووى بیرو باوەڕەوە : {عن أبي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيَّ ، قال : " كُنَّا نَعْبُدُ الْحَجَرَ ، فَإِذَا وَجَدْنَا حَجَرًا هُوَ أَخْيَرُ مِنْهُ أَلْقَيْنَاهُ وَأَخَذْنَا الْآخَرَ ، فَإِذَا لَمْ نَجِدْ حَجَرًا جَمَعْنَا جُثْوَةً مِنْ تُرَابٍ ، ثُمَّ جِئْنَا بِالشَّاةِ فَحَلَبْنَاهُ عَلَيْهِ ، ثُمَّ طُفْنَا بِهِ ...}(٣) رواه البخارى، واتە : (ئەبو ڕەجاء) دەڵێ : ئێمە بەردمان دەپەرست ، ئەگەر بەردێکى جوانترمان لەوەى کە هەڵمان گرتبوو دەست کەوتبایە ئەومان فڕێ دەداو ئەوى دیکەمان هەڵدەگرت ، - هەر بەردێک مەرج نیە ، کەلەسەر شێوەى گیاندار بوبێ ، بەردێکى ئاساییان لەگەڵ خۆیان گێڕاوەو پەرستوویانە – ئەگەر بەردیشمان دەست نەکەوتبایە هەندێک گڵمان کۆدەکردەوەو مەڕێکمان لەسەر دەدۆشی و شیرمان لەگەڵ تێکەڵ دەکردو تۆپەڵە قوڕێکمان لێ دروست دەکرد، دوایی بە دەورییدا دەسوڕاینەوەو دەمانپەرست . یەکێکى دیکە لە هاوەڵان دەڵێ : ئێمە لە سەفەرێ بتمان لە خورما دروست دەکرد ئەگەر هیچمان دەست نەکەوتبایەو برسیشمان بوایە دەمانخوارد !!
٢) لەڕووی سیاسییەوە : عەرەب زۆر پەرتەوازەو تیرە تیرە بوون وە لە نێو ەخۆدا زۆر ناکۆک بوون ، وەک خواى پەروەردگار دەفەرموێ : {... وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنْهَا ۗ ... (103)} آل عمران ، واتە : وە یادى نیعمەتى خوا بکەن بەسەرتانەوە کاتێک کە پێکەوە دوژمن بوون ، خوا دڵی پێکەوە گرێدان ، وەبەهۆى نیعمەتى خواوە بەیەکەوە بوونە برا، وەلەسەر قەراغى چاڵە ئاگر بوون خوا ئێوەى ڕزگار کرد . لەسەرچاوەکانى سیرەو مێژوودا هاتووە کەیەکێک لەو جەنگانەى کەلەنێوان خێڵە عارەبەکاندا بەرپا بووە بە جەنگى (بسوس) ناوى دەرکردووەو (بسوس) کچى یەکێک لە دەسەڵاتدارو سەرۆک هۆزەکان بووەو حوشترى دراوسێیەکى (بسوس) دەچێتە نێو قەدەغەى کابراى دیکەوە کابراش تیرێک لە حوشترەکە دەگرێ و چاوێکى کوێر دەکات ، کچە سەرۆک خێڵ هاوار دەکات و عەشیرەتەکەى دێن و کابراى تیر هاوێژ دەکوژن ، لەسەر ئەوە جەنگێک بەرپا دەبێت (٤٠) ساڵ درێژە دەکێشێ کەلەو ماوەیەدا کوشتارێکى زۆر لەهەردوولا دەکرێ هەتا پێغەمبەر ﷺ دێ و کۆتایی بەو شەڕانە دێنێ ، کەلەسەر شتى گچکەو بێ مانا دروست بوون .
٣) لە ڕووى ئابوورییەوە : ئەگەر تەماشا بکەین قڕیی و پڕییەکى زۆر لە نێویاندا هەبووە، بۆ نمونە! لەشارى مەککە کەسانى وەک (أبو جهل) و (ولید بن المغیرة) و (عتبة و شیبة بن ربیعة) و چەند کەسێکى دیکەى هاووێنەیان کەمینەیەکى یەکجار ساماندارو دەوڵەمەندو خۆشگوزەران بوون و ، زۆربەى هەرە زۆرى خەڵک و جەماوەرەکەى دیکەى شارەکە هەژارو کەم دەست و بێ دەرامەت بوون .
٤) لە ڕووى کۆمەڵایەتییەوە : دەمارگیریی و تیرە گەرییەکى بێ سنوور هەبووەو ، ئافرەتیان زۆر بە سوکى تەماشا کردوەو ، هێندێک تیرەیان هەبووە کچیان زیندە بەچاڵ کردووە، وەک خواى پەروەردگار دەفەرموێ : { وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ (8) بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ (9)} التکویر ، واتە : کاتێ کچى زیندەبەچاڵ کراو لێی پرسرا ، بەچ تاوانێکەوە کوژراوە ؟! وە لە ڕووى ئەخلاقییەوە بەگشتى داڕوخانێکى زۆر هەبووە . کەواتە بەشەرییەت لەحاڵتێکدا بووە کە گەیشتۆتە گیانەڵاو سەرەمەرگ و پێویستى بە فریاد ڕەسێک بووە کە بۆى بێ و ڕزگارى بکات، بۆیە خواى بەبەزەیی بە (محمد) ﷺ دا بەرنامەیەکى بۆ ناردووە وەک هەموو پێغەمبەران – علیهم الصلاة والسلام- کە مایەى ڕەحمەت و بەختەوەرى بووە ، ئایین و بەرنامەیەکى گشتگیرو هەمەلایەنەى وا کەلە هەموو ڕوویەکەوە : فیکریی ، عەقیدەیی ، سیاسی ، کۆمەڵایەتى ، فەرهەنگى ، ئەخلاقیی و خێزانیی ... پاکسازى و چاکسازى بکات .
دووەم : چاوەڕوانیی خەڵکى بەگشتى کە پێغەمبەرى کۆتایی بێ :
١)چاوەڕوانیکردنى هاتنى موحەممەد ﷺ : پێش ئەوەى (محمد) ﷺ بێت مرۆڤایەتى بەگشتى چاوەڕێ بوون ، کە پێغەمبەرى کۆتایی بێت ، ئەو چاوەڕوانییەش لە کۆمەڵە شتێکەوە دروست بووە ، کە بۆ زانینیان پێویستە مێژووى ئەو کاتە بێنینە پێش چاوى خۆمان ، لەسەرەتاوە خواى پەروەردگار بە هەموو پێغەمبەرانى فەرمووە ، کە دەبێ بە قەومى خۆیان بڵێن ، کە پێغەمبەرى کۆتایی دێت ، خۆ خواى پەروەردگار زانیویەتى کە کاتێک (محمد) دێت کە ئەو پێغەمبەرانە هیچیان نامێنن – علیهم الصلاة والسلام- بەڵام بۆ ئەوەى ببوە کە ئەو پێغەمبەرانە بەقەومەکەى خۆیان بڵێن ، وە ببێتە شتێکى باو ، کە پێغەمبەرێک دێ خاتەم وکۆتایی پێغەمبەرانەو لەسەر هەموو بەشەرییەت پێویستە کە شوێن ئەو پێغەمبەرە بکەوێ و ئیمانى پێ بێنێ ، چونکە پێغەمبەرانى دیکە –علیهم الصلاة والسلام- بۆ میللەتێکى دیاریکراوو بۆ قۆناغێکى دیاریکراو هاتوون، کەلەسەر هەموو میللەتانى دیکە پێویست نەبووە بەدواى ئەو پێغەمبەرە بکەون ، بۆیە کە سەرنج دەدەین (مووساو عیسا) (علیهما السلام) بەتەنها هەر باسی (بنی إسرائیل) دەکەن ، کە عیسى (علیه السلام) دەفەرموێ {... يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ ...(6)} الصف ، واتە : ئەى وەچەى ئیسڕائیل من ڕەوانەکراوى خوام بۆ لاتان ، بەڵام (محمد) ﷺ باسى هەموو خەڵک دەکات ، وەک خواى پەروەردگار پێی دەفەرموێ : { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا...(158) } الأعراف ، واتە : بڵێ ئەى خەڵکینە ! من ڕەوانەکراوى خوام بۆ تێکڕاتان ، دیارە ئەوەش ئەو ڕاستییە دەردەخات ، کەلە ئایەتى (٨١)ى سووڕەتى (آل عمران ) دایە ، کە خواى پەروەردگار دەفەرموێ : { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُم مِّن كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُّصَدِّقٌ لِّمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنصُرُنَّهُ ۚ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَىٰ ذَٰلِكُمْ إِصْرِي ۖ قَالُوا أَقْرَرْنَا ۚ قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُم مِّنَ الشَّاهِدِينَ } ، واتە وە یادى ئەو کاتە بکەنەوە ، کەخوا پەیمانى لە پێغەمبەران – علیهم الصلاة والسلام- وەرگرت پێی فەرموون ، چونکە من کتێب و حیکمەتم بە ئێوە داوە ، هەرکاتێک کە پێغەمبەرێک هات کە بەرنامەکانى ئێوە بەڕاست دەزانێ، دەبێ ئیمانى پێ بێنن و پشتى بگرن ، فەرمووى ، ئایا دانتان بەوەدا هێناوەو پەیمانتان لەسەرى لێم وەرگرت؟ گوتیان : بەڵێ دانمان پێدا هێنا ، فەرمووى شاهید بن منیش لەگەڵ ئێوە لە شاهیدانم ، (مەبەست لەوەیە شاهید بن بەسەر میللەتەکانى خۆتانەوەو هەموو میللەتەکانى ئێوە لەسەریان پێویستە ، کە ئیمانى پێ بێنن ، چونکە دوایین پێغەمبەرى خوایەو پەیامى خوا بۆ بەشەرییەت دێنێ) .
٢) دووعاى ئیبڕاهیم (علیه السلام) : شتێکى ئاشکرایە ، کە ئیبڕاهیم (علیه السلام) پێغەمبەرێکە هەموو میللەتان موسوڵمان و جوولەکەو نەصڕانیی و ...هتد ڕێزیان بۆی هەیەو بە پێغەمبەرى خواى دەزانن ، جا ئیبڕاهیم کاتى خۆى ئەو دوعایەى کردووە ، کە دەفەرموێ : { رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿١٢٩﴾ } البقرة ، واتە : پەروەردگارمان ! وە پێغەمبەرێکیان لەخۆیان لە نێودا ڕەوانە بکە ، ئایەتەکانى تۆیان بەسەردا بخوێنێتەوەو کتێب و حیکمەتیان فێر بکاو تەزکیەیان بکات ، بێگومان تۆ باڵا دەست و کاربەجێ ی .
ئەم دوعایەى ئیبڕاهیم (علیه السلام) لەنێو عارەباندا بەتایبەت وە لە نێو میللەتانى دیکەدا بەگشتى باو بووەو هەموو زانیویانە ، کە ئیبڕاهیم دووعاى کردوەو لەوەچەى ئەو پێغەمبەرێک دێت ، بۆیە چاوەڕوانى ئەو پێغەمبەرە بوو ، کە (محمد) ﷺ بوو .
٣) موژدەدانى کتێبەکانى پێشوو بە هاتنى (محمد) ﷺ : خواى پەروەردگار دەفەرموێ : { الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ ...(157)} الأعراف ، واتە : (ئەوانەى شوێنى ئەو ڕەوانە کراوە پێغەمبەرە دەکەون ، کە نەشارەزایە(لە کتێبەکانى خواو لە خاوەن کتێبان نیە ) غەیرى ئەهلى کیتابە کە ناوەکەى و نیشانەکانى بە نووسراو لاى خۆیان دەبینن لە تەورات و ئینجیل دا ...) ، من کە تەماشاى پەیمانى کۆن (عهد القدیم)م کردوە ، کە تەوڕات بەشێکیەتى ئێستاش لە چەند شوێنێکیدا ئەو پێناسەو باسانەى تێدان ، کە جگە لە (محمد) ﷺ بەسەر هیچ پێغەمبەرێکى دیکەدا ناچەسپن ، وە (عبدالله بن عمرو بن العاص) لەو بارەیەوە دەڵێ : (والله إنه لموصوف في التوراة ببعض صفته في القرآن { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا(45)} الأحزاب ، { وَحِرْزًا لِلأُمِّيِّينَ أَنْتَ عَبْدِي وَرَسُولِي سَمَّيْتُكَ المتَوَكِّلَ لَيْسَ بِفَظٍّ وَلَا غَلِيظٍ وَلا سَخَّابٍ فِي الأَسْوَاقِ وَلا يَدْفَعُ بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَغْفِرُ وَلَنْ يَقْبِضَهُ اللَّهُ حَتَّى يُقِيمَ بِهِ الْمِلَّةَ الْعَوْجَاءَ بِأَنْ يَقُولُوا لا إِلَهَ إِلاّ اللَّهُ وَيَفْتَحُ بِهَا أَعْيُنًا عُمْيًا وَآذَانًا صُمًّا وَقُلُوبًا غُلْفًا } رواه البخاری (٤).
(عبدالله)ى کوڕى عەمرى کوڕى عاس – خوا لێییان ڕازى بێ – ئەم دەقە لە تەوڕات دەردەهێنێ ، کە دیارە ئەو تەوڕاتەى لەسەردەمى پێغەمبەردا هەبووە ئەمەى تێدا بووە ، بەڵام دوای گۆڕیویانە ، دەقەکە ماناى ئاوایە ، دەڵێ : (ئەى پێغەمبەر ئێمە تۆمان ناردوە کە چاودێر بی ، وە موژدەدەرو ترسێنەر بی ، وە پەنابی بۆ ئەو میللەتانەى کە ئەهلى کتاب نین ، تۆ بەندەى من و ڕەوانەکراوى منى ناوم لەتۆ ناوە پشت بەخوا بەستوو ، ئەتۆ قسە ڕەق و دڵ ڕەق نیت، لە بازاڕ دەنگ هەڵناهێنى ، وە خراپە بە خراپە پاڵ پێوە نانێی و چاوپۆشى و لێبوردنت دەبێ ، وە خوا ڕووحى ناکێشێ هەتاکو خەڵکى خوارو لارى پێ ڕاست نەکاتەوە کە بڵێن : (لا اله إلا الله) وە ئەو چاوانەى کە کوێرن و ئەو گوێیانەى کە ئاخنراون و ئەو دڵانەى کە بەستراون ، هەموویانى پێ دەکاتەوە ).
هەروەها لە (زەبوور)یشدا باسى پێغەمبەر ﷺ کراوە (ابن التیمیة) – ڕەحمەتى خواى لێبێ- لە کتێبى ( الجواب الصحیح لمن بدل دین المسیح) دا دەڵێ : من لە هەندێک لە نوسخەکانى زەبووردا خوێندوومەتەوە ، کە بەڕاشکاوى گوتراوە : (محمد) پێغەمبەرى خوایە ، دوایی هەندێک نوسخەى زەبوورم بینیون کە ئەوەیان تێدا نەبووە ، بۆیە دەڵێ دوور نیە ، کە هەموو کتێبە ئاسمانییەکان ناوى پێغەمبەرمان تێدا بووبێ ، بەڵام لە دواییدا گۆڕرابن .
هەروەها لە (ئینجیل) یشدا هاتوە ، تاکە (ئینجیل) ێک ، کە بگونجێ زیاتر بەڕاستى دابنێین (ئینجیل)ى (بەڕنابا) یە ، لەو ئینجیلەدا لە { (إصحاح)ى (٤١)دا ، کە (إصحاح) وەک سووڕەت وایە } ئەم دەقە هاتووە : (خواى پەروەردگار خۆى لە ئادەم و حەوا پەنهان کرد ، وە فریشتە میکائیل لە بەهەشت دەرى کردن ، ئادەم ئاوڕى دایەوە تەماشاى کرد لەسەر دەرگاى بەهەشت نوسرابوو ( لا إله إلا الله (محمد) رسول الله) (٥) }.
ئینجیلى بەڕنابا لە کۆتایی سەدەى پێنجدا نەصڕانییەکان شاردیانەوە ، بەڵام زانایانى شوێنەوارناس ، دەڵێن : لەو حەفریات و شوێنەوارانەى (البحر المیت ) دا نوسخەى ڕاستى ئینجیلى بەڕنابا دۆزراوەتەوە ، دوایی هەندێک لە زانایانى موسوڵمان ئەو ئینجیلەیان چاپ کردووە ، بەڵام نەصڕانییەکان زۆر دژایەتى دەکەن چونکە بە ڕاشکاوى ناوى پێغەمبەرى ﷺ تێدایە ، وە تێیدا حەزرەتى (عیسى) فەرموویەتى : لەدواى من پێغەمبەرێک دێ ناوى (احمد)ەو لە فڵان شوێن دێت و دەبێ هەمووتان بڕواى پێ بێنن . ئینجا جگە لەوەش زانایانى خاوەن کتێب هەموویان چاوەڕێی هاتنى (محمد) ﷺ بوون هەر بۆیە پیاوێکى وەک (عبدالله بن سلام) وەک لە (صحیح البخاري)دا هاتووە (٦)، دواى ئەوەى تەماشاى پێغەمبەر دەکاو لێی وورد دەبێتەوە ئیمانى پێ دەهێنێ ، دوایی دەچێتە خزمەت پێغەمبەر ﷺ و پێی دەڵێ : ئەتۆ پێغەمبەرى خواى وە من گەورەترین زاناى یەهوودم لە مەدینەدا ، بەڵام جوولەکە قەومێکى بوختانکەرن ، کە بزانن من ئیمانم بەتۆ هێناوە بوختانم پێ دەکەن ، بۆیە بانگیان بکەو لەبارەى من لێیان بپرسە ، بزانە چۆنم باس دەکەن ! ئیدى عەبدوڵڵا دەچێتە ژوورێکەوەو پێغەمبەر ﷺ لە دواى زانایانى ئەهلى کیتاب دەنێرێ ، وە لێیان دەپرسێ : (عبدالله بن سلام) چ پیاوێکە لە نێو ئێوەدا ؟!
لەوەڵامدا دەڵێن : گەورەترین عالممانەو کوڕى گەورەترین عالمیشمانە ، چاکترین پیاومانەو کوڕى چاکترین پیاویشمانە . پێغەمبەر ﷺ دەفەرموێ : ئەگەر ئیمان بێنێ ئێوە هەڵوێستتان چى دەبێ ؟ دەڵێن : خوا لەوە بیپارێزێ ، کە ئیمان بێنێ قەت شتى وا ناکات .
دەفەرموێ : (عبدالله ) وەرە دەرێ (عبدالله) دێتە دەرێ و دەڵێ (أشهد أن لا إله إلا الله و أشهد أن أنك رسول الله) ، دەفەرموێ : دەى ئەوە (عبدالله) ئیمانى هێنا ، کە زاناترین و چاکترین پیاوتانە دەى ئێوەش ئیمان بێنن . لەوەڵامدا دەڵێن : وەڵڵاهى لەوە نەزانترمان تێدا نەبووەو باوکیشى لەهەموو کەس نەزانتر بوو ..!!
وە سەلمانى فارسیی وەک لە گێڕانەوەى بەسەرهاتێکى درێژى خۆیدا باس دەکات کە چووە بۆ لاى ئەوانەى کە خوایان ناسیوەو دەڵێ : ڕاهیبی (عمودیة) پێی گوتم زەمانى هاتنى پێغەمبەرى کۆتایی نزیک بۆتەوە ، کە بەدینى ئیبڕاهیم دەنێردرێ و لە ئەرزى عارەبەوە دێ ، وە ئەو شوێنەش ، کە کۆچى بۆ دەکات ، دەکەوێتە نێوان دوو شاخەوە ، کە دار خورماى لێن ، وە ئەو پێغەمبەرە کۆمەڵێک نیشانەى هەن ، کەلەکەس شاردراوە نین ، ئەو ڕاهیبە لەسەرە مەرگدا وەسیەتى بۆ دەکات ، دەڵێ : من دەمرم، بەڵام تۆ دەتوانى بڕۆى بۆلاى ئەو پیاوەو نیشانەکانیشى ئەمانەن : مۆرى پێغەمبەرایەتى لە نێوان هەردوو شانیەتى و دیاریی(هدیة) دەخوات، بەڕم خێر (صدقة) ناخوات ، سەلمان دەڵێ : کە چووم بۆ خزمەت پێغەمبەرى خوا خواردنێکم بۆ برد .
فەرمووى : ئەوە چی یە؟
گوتم : ئەوە (صدقة) یە
فەرمووى : ناخۆم .
وە جارێکى دیکە شتێکى دیکەم بۆ برد ، فەرمووى : ئەدى ئەوە چی یە ؟
گوتم (هدیة) یە .
وەریگرت و دەستى کرد بە خواردنى ، دیارە خواى پەروەردگار وویستى وابووە ، کە هیدایەتى سەلمان بدات ، سەلمان دەڵێ ئینجا داوام لێکرد کە تەماشاى شانى موبارەکى بکەم کە سەرنجمدا مۆرەکەم بینى، وە ئەخلاق و ئەوصافى دیکەشم تەماشا کرد ، زانیم کە پێغەمبەرى خوایە (٧).
یان (هرقل) ، کە دەربارەى پێغەمبەر ﷺ چەند شتێک لە (أبو سفیان) دەپرسێ ، ئەویش وەڵامى پرسیارەکانى دەداتەوە ، دوایی (هرقل) دەڵێ : ئەگەر ڕاست بکەى ئەو کەسە پێغەمبەرى کۆتایی یە ،کە هەموو بەشەرییەت چاوەڕێى دەکات ، هەروەها کاتێک نامەى پێغەمبەرى پێ دەگات دەڵێ : من دەمزانى پێغەمبەرێک دێت کە ناوى (محمد)ە ، بەس نەمزانى لە نێو عارەباندا دێت (٨) .
ئینجا جوولەکەکانى مەدینە زۆر چاوەڕێ بوون کە پێغەمبەرى کۆتایی بێ ، بەبەڵگەى ئەوە کە هەڕەشەیان دەکرد کە (أوس )و (خزرج) و دەیانگوت : زەمانى هاتنى پێغەمبەرى کۆتایی نزیک بۆتەوەو ئەگەر هات ئێمە ئیمانى پێ دەهێنین و لەگەڵتاندا شەڕ دەکەین، وەک چۆن قەومى (عاد) و(إرم) لە نێو چوون ، ئاوا لە نێوتان دەبەین ، دیارە لە کاتێکدا ئەوەیان دەگوت کە زۆڵمیان لێ دەکرا لەلایەن (أوس) و(خزرج)ەوە ، چونکە جوولەکەکان بێ دەستەڵات بوون . یەکێک لەو هۆیانەى کە پاڵى بە خەڵکى مەدینەوە نا ئیمان بە پێغەمبەر ﷺ بێنن ئەوە بوو ، هەربۆیەش لەیەکەم دیداریان لەگەڵ پێغەمبەردا یەکێکیان گوتى : ئاگادار بن خەڵکینە ! سوێند بەخوا ئەوە ئەو پێغەمبەرە کۆتاییەیە کە جوولەکە هەموو جارێ هەڕەشەى پێ لە ئێمە دەکەن ، بازوو ئیمانى پێ بهێنین ، چونکە هەموو نیشانەکانى دیارن (٩). بەڵێ ئاوا بەم شێوەیە مرۆڤایەتی هەمووى چاوەڕێی هاتنى پێغەمبەرى کۆتاییان ﷺ کردو پێغەمبەران –علیهم الصلاة والسلام- و زانایانى شارەزا لە کتێبە ئاسمانییەکاندا ، زانیویانەو هەواڵیان پێداوە .
سێ یەم : ئامادە کردنى پێغەمبەر ﷺ بۆ وەرگرتنى وەحى :
ئەو ئامادەکردنەى پێغەمبەریش ﷺ لەچەند شتێکدا دەدرەوشێتەوە، کە بریتین لە :
١)کاتێک پرسیارى لێکراوە (ما کان أول بدء أمرك) ؟ واتە : ئەى پێغەمبەرى خوا ﷺ سەرەتاى دەستپێکردنى پێغەمبەرایەتى تۆ چۆن بووە ؟ پێغەمبەر ﷺ بەم شێوەیە وەڵامى داوەتەوە : {دعوة أبي إبراهيم ، وبشرى عيسى ، ورأت أمي أنه يخرج منها نور أضاءت قصور الشام (10)} رواه أحمد ، واتە : سەرەتاى پێغەمبەرایەتى من سێ شت بووە: (دووعاى ئیبڕاهیمى بابم ، وە موژدە پێدانى عیسا ، وە دایکم کاتێک ، کەمنى بووە ڕۆشناییەکى لێ دەرچووە کۆشکەکانى شامى ڕۆشن کردۆتەوە ).
٢) پێغەمبەر ﷺ لەپەرستنى غەیرى خواو لەهەر کردەوەو ڕەوشتێکى ناڕێک و ناڕەوا خۆى پاراستوە ، سەبارەت بەوە کە پێغەمبەر ﷺ (بت)و هیچ شتێکى دیکەى نەپەرستووە ، ئەو فەرموودەیە کە (إمام أحمد) بە سەنەدێکى (صحیح) هێناویەتى ، بەڵگەیە لەو بارەوە : { عن عروة بن الزبيرعن أبيهِ ، قال : حَدَّثَنِي جَارٌ لِخَدِيجَةَ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يَقُولُ لِخَدِيجَةَ : أَيْ خَدِيجَةُ ! ، وَاللَّهِ لَا أَعْبُدُ اللَّاتَ ، وَالْعُزَّى وَاللَّهِ لَا أَعْبُدُ أَبَدًا (١١)} ، واتە : (عروة)ى کوڕى زوبەیر لە بابى دەگێڕێتەوە ، کە زۆبەیر گوتوویەتى : دراوسێیەکى خەدیجە بۆى گێڕامەوە ، کە لە پێغەمبەر ﷺ ى بیستووە ، کەبە خەدیجەى فەرمووە ، ئەى خەدیجە سوێند بەخوا (لات) ناپەرستم، سوێند بەخوا (عوززا) ناپەرستم . لەو بارەشەوە ، کە ئەخلاق و ڕەوشتى پێغەمبەر ﷺ پێش پێغەمبەرایەتى زۆر بەرز بووەو هەرچى لەسەردەمى نەفامییدا باو بووەو خەڵک کردوویەتى لە خراپەو شتى ناپەسەند ، ئەوپێیەوە گرفتار نەبووە ، بەڵگەمان ئەو فەرموودەیەیە کە عەلى گێڕاویەتیەوە ، : { عَنْ عَلِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " مَا هَمَمْتُ بِقَبِيحٍ مِمَّا كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَهِمُّونَ بِهِ إِلَّا مَرَّتَيْنِ مِنَ الدَّهْرِ ، كِلْتَيْهِمَا يَعْصِمُنِي اللَّهُ مِنْهُمَا ... وَاللَّهِ مَا هَمَمْتُ بَعْدَهُمَا بِسُوءٍ مِمَّا يَعْمَلُ أَهْلُ الجَاهِلِيَّةِ حَتَّى أَكْرَمَنِي اللَّهُ بِنُبُوَّتِهِ } اخرجه (محمد) بن اسحق في السيرة، والبخاري في التأريخ الكبير ، والبزاز في مسندة ، وابن ماجة في صحيحه ، والحاكم وابو نعيم في (دلائل النبوة) ، وقال الحاكم حديث صحيح على شرط مسلم ، واتە : عەلى دەڵێ: گوێم لە پێغەمبەرى خوا ﷺ بوو دەیفەرموو : ئەو شتە خراپانە ، کە خەڵکى ڕۆژگارى جاهیلی دەیانکرد ، نەک هەر نەمکردووە ، بەڵکو هەر بە دڵیشمدا نەهاتووە کە بیکەم ، دووجار نەبێ ، وەک هەر گەنجێک ، ئەو دوو جارەش خواى پەروەردگار پاراستمى و دواى ئەوەش قەت بیرم لێ نەکردۆتەوە .
چونکە پێغەمبەر ﷺ ئینسان بووە ، بەڵام ئینسانێکى فیطرەت چاک و پاک بووە ، وە یەکێک لە شاعیرەکان دەڵێ { (محمد) بشرٌ وليس كالبشر - بل هو ياقوتةٌ والناس كالحجر} ، بێگومان پارێزرانى (محمد) لەلایەن خواوە بەو شێوەیە زەمینە سازییەک بووە بۆى لەلایەن خواوە بۆ پێ سپاردنى ئەرکى پێغەمبەرایەتى ، هەر ئەوەش لە حیکمەت و ڕەحمەتى خوا چاوەڕێ دەکرێ ، چونکە پێغەمبەرێک کە خوا بیەوێ بیکات بە کۆتایی هەموو پێغەمبەران و بیکاتە هەڵگرى پەیامى خۆى بۆ هەموو مرۆڤایەتى ، دەبێ پێش پێغەمبەرایەتیشى هەر پاک و چاک بوبێ ، بەڵێ پێش پێغەمبەرایەتى لە جۆرە بێئاگایی و سەر لێشێواویەکى فیکریی و عەقیدەیىدا بووە ، چونکە وەحى و دینى خواى لەبەر دەستدا نەبووە ، کە خەڵکى پێ هیدایەت بدات ، وەک خواى پەروەردگار دەفەرموێ : { وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَىٰ (7)} الضحى ، جا دیارە ئەو (ضلال)ە (ضلال)ى فیکری بووە ، ئەگەر نا لە ڕووى پاکى و چاکییەوە ، بەپێی ئەو فیطڕەتە پاک و چاکەى کە خوا پێی بەخشیوە ڕەفتارى کردووە ، بۆیە توخنى هیچ شتێکى خراپ وناشیرین نەکەوێتەوە غەیرى خواى نەپەرستوە .
٣) وە بۆ ئەو پێغەمبەرە ﷺ جۆرێک لە زەمینە سازىى نەفسی بۆ بکرێ سڵاو لێکرانى بوو لەلایەن بەردێکەوە ، وەک بۆخۆى دەفەرموێ : { عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: ( إِنِّي لَأَعْرِفُ حَجَرًا بِمَكَّةَ كَانَ يُسَلِّمُ عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ أُبْعَثَ ؛ إِنِّي لَأَعْرِفُهُ الْآنَ }(١٢) رواه مسلم، واتە : (جابر ) – خوا لێی ڕازى بێ- دەگێرێتەوە ، کە پێغەمبەر{} فەرموویەتى بەردێک هەیە لەمەککە ، کە هەموو جارێک سەلامى لێ دەکردم، ئێستاش دەیناسم .
ڕەنگە حیکمەتى ئەمەش ئەوە بووبێ ، کە جۆرێک لە زەمینە سازیی دەروونى بۆ دروست ببێ بۆ ئەوەى کاتێک، کە (جبریل) هاتوو پێی گوت: تۆ پێغەمبەرى خواى زۆرى پێ تێک نەچێت ، جا لەگەڵ ئەوەشدا ، کە ئەو زەمینە سازییانەشى بۆ کراوە ، بەڵام یەکەم جار ، کە وەحى بۆ هات بەهۆى (جبریل)ەوە ، لاى شتێکى نائاسایی بووە، کە دیارە ئەگەر ئەوزەمینە سازییانەى بۆ نەکرابایە ، زیاتر پیی تێک دەچوو .
٤) یەکێکى دیکەش لەو زەمینە سازییانە ئەوە بوو ، کە پێغەمبەر ﷺ شەش مانگ پێش ئەوەى (جبریل) بێت بۆلاى خەونى زۆر ڕاستى بینیون ، وەک لەم فەرموودەیەدا دەردەکەوێـت: { عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا ، أَنَّهَا قَالَتْ : أَوَّلُ مَا بُدِئَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ الوَحْيِ الرُّؤْيَا الصَّادِقَةُ فِي النَّوْمِ ، فَكَانَ لاَ يَرَى رُؤْيَا إِلَّا جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ }(١٣) ، واتە : عائیشە – خوا لێی ڕازى بێ- دەلێ : یەکەمین شت ، کە بەهۆیەوە وەحى بۆ پێغەمبەر ﷺ دەستى پیکرد ، خەونى ڕاست بوو ، کەلەکاتى نوستندا دەیبینى و هەر خەونێکى ، کە دەیبینى وەک سپێدەى بەیان ڕێک و ڕاست دەردەچوو .
٥) یەکێکى دیکە لە زەمینە سازییەکانى پێش هاتنى وەحى ، ئەوە بووە ، کەبە (٣) ساڵ پێش هاتنى پێغەمبەر ﷺ حەزى کردووە ، کە بچێتە خەڵوەوە ، ئەمەش دیسان (عائیشە) – خوا لێێ ڕازى بێ- لە فەرمودەکەى پێشوودا دەگێرێتەوە دەڵێ: { وكان يخلو بغار حِرَاء فيتحنث فيه - وهو التعبُّد - الليالي ذوات العدد قبل أن ينزع إلى أهله ويتزوَّد لذلك ثم يرجع إلى خديجة فيتزوَّد لمثلها } رواه البخاري(١٤)، واتە : پێغەمبەر ﷺ پێش ئەوەى وەحى بۆ بێ ، دەچوو لە ئەشکەوتى (حراء) دا بیرى دەکردەوەو خوا پەرستى دەکرد ، (چونکە زانیویەتى کە خوا هەیەو لەبەر ئەوەى کە (معرفة الله) لە فیگڕەتى هەموو بەشەرێکدا هەیە ) وە چەندان شەو لەوێدا دەمایەوە ، پێش ئەوەى بگەڕێتەوە بۆ لاى خەدیجە ، دووبارە توێشوو هەڵگرێتەوە بۆ شەوانى دواتر .. دیاوە ئەو جۆرە مانەوەیەش لە شوێنێکى تایبەتى و بە تەنیاو ، بیرکردنەوە لە دروستکەرى بونەوەرو ناو و سیفەتە بەرزو بێ وێنەکانى خواى پەروەردگارو پەرستن و یاد کردنى ، دەورو کاریگەرییەکى گەورەو گرنگى لە مشت و ماڵ کردنى دڵ و دەرونى مرۆڤ و لەخوا نزیک خستنەوەیدا هەیە .
______________________________________
١)وەک لە : (صحیح البخاري) دا هاتووە ، بڕوانە : سورة الجمعة : باب قولە: { وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ ۚ...(٣)}: ٤٨٩٧
٢) (صحیح مسلم) : ٧١٣٦.
٣) (صحیح البخاري) : ٤٣٧٦.
٤) (صحیح البخاري ) : ٢١٢٥ و ٤٨٣٨.
٥) بڕوانە : (إنجیل برنابا) الإصحاح : ٤١، الآیة : ٢٩، ص (٦٣) .
٦) (صحیح البخاري) : ٣٩٣٨.
٧)بڕوانە : (سیرة النبویة لإبن هشام) ، ج١ ،ص (١٠٩-١١٤) ، ط١، دار ابن الهیثم ، کەبەسەرهاتى سەلمانى بەدرێژی هێناوە .
٨) (صحیح البخاري ) : ٤٥٨٣.
٩) بڕوانە : (سیرة النبویة لإبن هشام) ، ج١ ، ص ٢٢١ ، ط١ دار ابن الهیثم .
١٠) مسند إمام أحمد : ٢٢٢٦١ ، وصححه الحاکم ووافقه الذهبی .
١١) مسند إمام أحمد : ١٧٩٤٧، إسناده صحیح .
١٢) (صحیح مسلم) : ٥٨٩٨ .
١٣) صحیح البخاري : (٣) ، کتاب بدء الوحي .
١٤) صحیح البخاري : رقم (٣)
______________________________________
سەرچاوە:
پوختەى ژیاننامەى پێغەمبەرى خوا ﷺ / مامۆستا عەلى باپیر
لاپەڕە / (66-82)